Mova Lab
Хронос: Вертыкальная шкала часу
Пракруціце эпохі і паглядзіце, як мова мянялася разам з дзяржавай і народам.
Канцылярыя Вялікага Княства
Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года — адзін з першых кадыфікаваных зводаў законаў у Еўропе — быў напісаны на старабеларускай мове. Мова была афіцыйнай мовай дзяржавы: суды, дыпламатыя, гандль — усё працавала па-беларуску.
Статут 1588
Пячатка Вітаўта
Метрыка ВКЛ
Забаронены лістоўкі
Пасля паўстання 1863 года друк на беларускай мове быў забаронены. Мова жыла ў тайных лістоўках, кнігах і газетах — часта на лацінцы. «Мужыцкая праўда» Каліноўскага стала голасам народа.
Мужыцкая праўда
Наша Ніва
Лісток Каліноўскага
БНР і Стандарт
25 сакавіка 1918 года абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка — першая спроба дзяржаўнасці. Тарашкевіца становіцца першай стандартнай граматыкай. Мова набывае афіцыйную літаратурную норму, а атрыбуты дзяржаўнасці — граматы і паштовыя маркі — замацоўваюць яе новы статус.
ГРАМАТА БНР
ГРАМАТЫКА ТАРАШКЕВІЧА
МАРКА БНР
Рэформа: разрыў традыцыі
У 1933 годзе савецкая рэформа кардынальна змяніла беларускі правапіс: мяккія знакі прыбраны, лацінізмы русіфікаваны, граматычныя формы зблізіліся з рускімі. У той жа год НКУС арыштаваў Браніслава Тарашкевіча — аўтара першай граматыкі. Гэта быў свядомы ўдар па мове як нацыянальнаму інструменту.
РЭФОРМА 1933
ТАРАШКЕВІЧ 1933
МЯККІ ЗНАК
Адраджэнне і Незалежнасць
25 жніўня 1991 года Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце набыла статус канстытуцыйнага закона. Беларуская мова афіцыйна абвешчана адзінай дзяржаўнай мовай краіны, пачалося маштабнае і мірнае культурнае адраджэнне ва ўсіх сферах грамадскага жыцця.
ДЭКЛАРАЦЫЯ
АДРАДЖЭННЕ ПРЭСЫ
ВІНІЛ 1991
Лічбавы рэнесанс
Мова пераехала ў лічбу. Нацыянальны корпус збірае сотні мільёнаў словаўжыванняў, слоўнікі аб'ядноўваюцца ў адкрытыя парталы, а незалежныя лабараторыі будуюць інтэрактыўныя праекты. Беларуская зноў на пярэднім краі тэхналогій.
БЕЛАРУСКІ КОРПУС
VERBUM.BY
PAZNAJ.BY
Арфаграфія: Наркмаўка vs. Тарашкевіца
Дзве граматыкі, адна мова.
Сьнег ціха падае на вясновыя палі.
Бэнзін каштуе дорага ў нашым горадзе.
Гэта быў вялікі плян для ўсіх.
Мы сьнілі пра лепшую будучыню.
Снег ціха падае на вясновыя палі.
Бензін каштуе дорага ў нашым горадзе.
Гэта быў вялікі план для ўсіх.
Мы снілі пра лепшую будучыню.
Карта мяккасці
У тарашкевіцы зычныя [с], [з], [ц], [дз] мякчэюць перад наступным мяккім зычным. Гэта і ёсць знакамітая асіміляцыйная мяккасць.
Афіцыйная (Наркмаўка)
свята
Класічная (Тарашкевіца)
сьвята
Правілы і тлумачэнні
Мяккі знак ставіцца паміж двума зычнымі, калі другі з іх мяккі. Гэта дазваляе перадаць на пісьме жывое маўленне.
Сьнег · зьвер · сьцьяг
Тарашкевіца захоўвае мяккае [л] у словах лацінскага і грэцкага паходжання, як гэта было ў старой беларускай мове.
Плян · філязофія · біялёгія
Класічны правапіс таксама мае адрозненні ў скланенні імёнаў і назваў.
У Менску · на лекцыі
Mova Lab
Тры пліты
Адна мова — тры алфавіты. Увядзі слова і глядзі.
Кірылавічная спадчына
Наш асноўны код. Злаві ўсе Ў — літару, якую маем толькі мы.
Уўеў, і ўўогуле ўўё ў парадку
Лацінская традыцыя
Наш еўрапейскі твар. Уся мяккасць мовы — без лішніх літар.
ДЭКОДЭР МЯККАСЦІ
Кітабы
Беларуская мова, запісаная арабскай вяззю. Кнігі беларускіх татараў.
Чымы — літары-вынаходніцтвы
Гукаў [ц], [ч], [п] у арабскай няма — татары прыдумалі свае літары.
Гаворкі: Жывы голас
Аўдыя-архіў краіны. Пяць галасоў з пяці куткоў Беларусі — выберыце пункт на карце і пачуйце, як там гавораць.
Крыніца
Дакументальная экспедыцыя «Мова: як гаворыць краіна»
Onliner & A1, 2019
Заходняе Палессе
Палессе
Таймкод
24:41–24:59
- Геа-тэг
- в. Купяцічы, Пінскі раён, Брэсцкая вобласць
- Інфармант
- Валянціна Аляксандраўна Пякун · 1945 г. н.
Расшыфроўка
Раньше говорили «кіт» на кота, «кіт», а там казали «кут». Он де деревня Радишко, може, пару кілометрів, і Любель так, там тоже казали «кут», «вуз», «кунь». А в нас «кінь» казали на коня, «віз» казали на воза, ііі на кота «кіт», у нас «кіт».
Націсніце на слова, каб пачуць яго ў жывой гаворцы.
Слоўнікавы тэст
Зразумей гаворку
Паслухайце слова і выберыце яго значэнне.
Навуковы кансультант экспедыцыі — Вадзім Шклярык, Інстытут мовазнаўства НАН Беларусі. Фрагменты запісаў выкарыстаны ў асветніцкіх мэтах.